Bebekler ortalamada anneye de babaya da benzer, araştırmalar bir tarafın öne geçtiğini göstermiyor. "Bebekler babaya çeker" sözü 1995'te yayımlanan küçük bir çalışmadan yayıldı ve sonraki deneyler bu sonucu tekrarlayamadı. Yüz hatlarının büyük bölümü kalıtsal. Hangi özelliğin kimden geleceğini ise önceden kimse söyleyemiyor.
"Bebekler babaya benzer" iddiası nereden çıktı?
İddia, Nicholas Christenfeld ve Emily Hill'in 1995'te Nature dergisinde çıkan kısa yazısına dayanıyor. Başlığı "Whose baby are you?" olan çalışmada insanlara bir yaşındaki çocukların fotoğrafı ile üç yetişkinin fotoğrafı gösterildi ve çocuğun ebeveynini bulmaları istendi. Scientific American'ın özetiyle katılımcılar bir yaşındaki çocukları babalarıyla, anneleriyle eşleştirdiklerinden çok daha iyi eşleştirdi.
Yazarların açıklaması evrimseldi. Anne bebeğin kendisinden olduğundan emindir, baba emin olamaz. Bebek babaya benzerse baba ona daha çok sahip çıkar. Hikâye akılda kalıcıydı ve basında geniş yer buldu.
Ayrıntıya inince tablo o kadar parlak değil. Fotoğraflar 24 aileden toplanmıştı. Babayı doğru bulma oranı da yüzde 49,2'ydi. Üç seçenekli bir soruda şans eseri tutturma oranı yüzde 33'tür. Katılımcılar şanstan iyiydi ama babayı ararken bile iki denemeden birinde yanılıyordu.
Sonraki çalışmalar bu sonucu doğruladı mı?
Hayır. Liège Üniversitesi'nden Serge Brédart ve Robert French 1999'da aynı deneyi üç yaş grubuyla tekrarladı. 180 üniversite öğrencisi, 28 ailenin çocuklarının 1, 3 ve 5 yaşındaki fotoğraflarını anne ya da babalarıyla eşleştirdi. Anneyi bulma oranı ile babayı bulma oranı arasında anlamlı bir fark çıkmadı. Doğru eşleştirme şansın yalnızca 7 ile 14 puan üzerindeydi, babalar için ortalama yüzde 44,7'de kaldı.
Aynı ekip 2000'de iki deneyi birlikte yayımladı ve bir üçüncüsünden söz etti. Üç ayrı fotoğraf setiyle, üç ayrı katılımcı grubuyla yapılan denemelerin hiçbirinde baba lehine bir fark görülmedi.
Scientific American'ın derlemesi başka ekiplerden de örnek veriyor. 2004 tarihli bir İtalyan çalışmasına göre bazı bebekler babaya, bazıları anneye daha çok benziyor, çoğu ise ikisine aşağı yukarı eşit benziyor. 2000 ve 2007 tarihli iki çalışmada da yenidoğanlar yabancıların gözünde annelerine daha yakın bulundu. 2004 ve 2000 tarihli çalışmaları Scientific American'ın özetinden, ikinci elden aktarıyoruz.
Hangi yüz özellikleri kalıtsal?
Yüzün bazı bölgeleri diğerlerinden belirgin biçimde daha kalıtsal. İngiltere'deki TwinsUK kayıtlarından 952 ikizin yüzünü üç boyutlu tarayan bir çalışma, tek ve çift yumurta ikizlerini karşılaştırarak yüzün kalıtım haritasını çıkardı. Kalıtım payı en yüksek çıkan yerler şunlardı: burun ucu, burun kökü, burunla üst dudak arasındaki oluk, gözlerin iç köşeleri, çene ucu ve burun kanadından ağız kenarına inen çizgiler.
Ağız ve göz çevresi ise kişiden kişiye en çok oynayan bölgelerdi. Araştırmacılar bunun, bu bölgelerin hareketli olmasıyla ilgili olabileceğini düşünüyor. Çalışmanın bir sınırı var: katılımcıların tamamı yetişkin kadındı.
Kalıtsal olması tek bir ebeveynden geldiği anlamına gelmiyor. The Tech Interactive'in genetik köşesinin hatırlattığı gibi her genin bir kopyasını anneden, bir kopyasını babadan alırsınız. Burun biçimi, yüz şekli gibi görünüş özellikleri çok sayıda genin karmaşık etkileşiminden doğar. Bir çocuğun babasına benzemesinin ardında yüzlerce gen olabilir.
Benzerlik yaşla değişir mi?
Değişebilir, ama elimizdeki kanıt zayıf. Scientific American'ın aktardığı çalışmalarda ilk üç günlük bebekler annelerine daha çok benzetilmişti. Bir yaş için sonuçlar dağınık: 1995 çalışması baba diyor, sonrakiler fark bulamıyor.
Brédart ve French'in deneyinde yaşa dair tek ipucu erkek çocuklarda çıktı. Beş yaşındaki erkek çocukların ebeveyni, bir ve üç yaşındakilere göre daha kolay bulundu. Yazarlar bu etkinin küçük olduğunu ve yaptıkları kontrol analizinde kaybolduğunu not ediyor. Kız çocuklarda yaşla bir değişim görülmedi. 2007 tarihli çalışmada da erkek çocukların babalarına benzerliği 2 ile 3 yaş arasında arttı.
Bizce "büyüdükçe babasına benzeyecek" ya da "şimdi sana benziyor, sonra değişir" gibi cümleler birer tahmin. Bu iki bulgu tek tek çalışmalardan geliyor, bunları destekleyen sağlam bir veri bilmiyoruz.
"Kız bebek babaya çeker" inanışının dayanağı var mı?
Bu yazının dayandığı çalışmalarda yok. Brédart ve French deneyi 14 kız ve 14 erkek çocukla kurmuştu. Çocuğun cinsiyeti de ebeveynin cinsiyeti de eşleştirme başarısını değiştirmedi. Kız çocukların babalarıyla, erkek çocukların anneleriyle daha kolay eşleştiğine dair bir işaret çıkmadı.
2007'de yayımlanan bir çalışma inanışın tersine yakın bir sonuç buldu. Araştırmacılar doğumdan 6 yaşa kadar çocukların fotoğraflarını aileyi tanımayan gözlemcilere değerlendirtti. Yenidoğan kızlar da erkekler de annelerine daha çok benzetildi. Kızlarda bu böyle sürdü, erkek çocuklar ise 2 ile 3 yaş arasında babalarına daha çok benzetildi. Tek bir çalışma olduğu için üzerine fazla şey kurmamak gerekir.
Genetik açıdan da belirgin bir gerekçe görünmüyor. The Tech'in belirttiği birkaç istisna var: Y kromozomu yalnızca babadan oğula geçer, erkek çocuk X kromozomunun tek kopyasını taşır, mitokondri genleri herkese anneden gelir. Okuduğumuz kaynakların hiçbiri bu istisnaları yüz benzerliğiyle ilişkilendirmiyor.
Yakınlarınız neden hep farklı şey söylüyor?
Çünkü benzerlik büyük ölçüde bakanın gözünde. Scientific American'ın aktardığı 2000 tarihli çalışmada yabancılar yenidoğanı anneye benzetirken anneler bebeğin babaya benzediğini vurguluyordu. Araştırmacılar bunun, babaya "bu bebek senin" güvencesi vermenin bir yolu olabileceğini öne sürdü. Bu bir yorum, kanıtlanmış sayılmaz.
Aileyi tanımayan gözlemciler de pek isabetli çıkmıyor. Belçika deneyinde katılımcılar üç adaydan doğru ebeveyni yarıdan az bulabildi. Babaanne "tıpkı oğlum" derken anneanne "bizim tarafın burnu" diyorsa ikisi de haklı olabilir.
Bu tartışmayı oyuna çevirmek isterseniz Bebish gibi bir uygulama eğlencesine bir tahmin çizebilir ve çizdiği portreyi ikinizle özellik özellik karşılaştırır. Bu genetik bir öngörü sayılmaz. Nasıl çalıştığını bebek kime benziyor testi sayfasında anlattık.
Kaynaklar
- Nature, Whose baby are you? (Christenfeld ve Hill, 1995)
- Evolution and Human Behavior, Do babies resemble their fathers more than their mothers? A failure to replicate Christenfeld and Hill (Brédart ve French, 1999)
- Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society, The Resemblance of One-year-old Infants to Their Fathers (French ve ark., 2000)
- Evolution and Human Behavior, Differential facial resemblance of young children to their parents: who do children look like more? (Alvergne, Faurie ve Raymond, 2007)
- Scientific American, Fact or Fiction, Do Babies Resemble Their Fathers More Than Their Mothers?
- Scientific Reports, Heritability maps of human face morphology through large-scale automated three-dimensional phenotyping (Tsagkrasoulis ve ark., 2017)
- The Tech Interactive (Stanford at The Tech), I look more like my father; did I get his genes?
Bebişinizle şimdiden tanışın
Annenin ve babanın birer fotoğrafını, varsa ultrason görüntünüzü ekleyin. Bebish bebişinizin gerçekçi portresini çoğu zaman bir dakikadan kısa sürede çizsin.
Bebish'e göz atın