Bebeğiniz saç rengini ikinizden birlikte alır, çünkü her genin bir kopyası anneden, bir kopyası babadan gelir. Saçın rengini melanin adlı pigmentin türü ve miktarı belirler, bu miktarı da çok sayıda gen ayarlar. İki kumral ebeveynin sarışın ya da kızıl bebeği bu yüzden olabiliyor. Üstelik doğumdaki saç çoğu zaman kalıcı saç olmuyor.
Saç rengini hangi genler belirliyor?
Tek bir "saç rengi geni" yok, onlarcası birlikte çalışıyor. MedlinePlus'a göre işin özü iki tür melanin: ömelanin bol olduğunda saç siyah ya da kahverengi olur, feomelanin ağır bastığında kızıla döner. Sarı saçta ömelanin çok azdır. Dünyadaki insanların yüzde 90'dan fazlasının saçı kahverengi ya da siyah.
En iyi bilinen gen MC1R. Bu gen, pigment hücrelerine hangi melanini üreteceklerini söyleyen bir alıcının tarifini taşıyor. MedlinePlus bunun yanında yirmiden fazla gen daha sayıyor ve bunların saç rengindeki rolünün tam bilinmediğini ekliyor.
Büyük veri bu tabloyu daha da kalabalıklaştırdı. İngiltere'deki UK Biobank'ten 343 bin kişinin verisine bakan bir çalışma sarı saçı iki yüzden fazla genetik varyantla ilişkilendirdi. Araştırmacılara göre siyahtan koyu kumrala, oradan açık kumrala ve sarıya uzanan renkler tek bir çizginin üzerinde duruyor. Bebeğinizin saçı o çizgide ikinizin arasında bir yere de düşebilir, ikinizin dışına da.
Kızıl saç nasıl ortaya çıkıyor?
Kızıl saç çoğunlukla bebek hem anneden hem babadan MC1R geninin değişmiş bir kopyasını aldığında görülür. Bu kopyalar alıcının çalışmasını zayıflatır, pigment hücreleri ömelanin yerine feomelanin üretir. Anne babanın kızıl olması gerekmez. İkisi de birer kopya taşıyıp kendi saçlarında bunu hiç göstermeyebilir.
Burada kaynaklar tam aynı şeyi söylemiyor. MedlinePlus, tek kopyası işlevini yitirmiş kişilerde saçın bakır sarısı, kestane kızılı ya da kızıl olabildiğini, iki kopyası da işlevini yitirmiş kişilerde ise neredeyse her zaman belirgin kızıl olduğunu yazıyor. UK Biobank çalışması daha temkinli bir tablo çiziyor: kızıl saçlıların yüzde 92'si iki MC1R varyantı taşıyor, ama iki varyant taşıyanların yalnızca yüzde 15'i kızıl. Geri kalanların çoğu açık kumral ya da sarışın. Aradaki farkın nedeni varyantların eşit güçte olmaması. Çalışmaya göre bazı varyantlar çift kopya hâlinde bile yüzde 1'in altında kızıl saç veriyor, bazıları yüzde 90'ın üzerinde.
Demek ki ailede kızıl bir hala ya da dede varsa kızıl bebek sürpriz sayılmaz, garanti de sayılmaz.
Bebeğin saçı sonradan renk değiştirir mi?
Evet, hem de sık. Amerikan Pediatri Akademisi'nin yenidoğan sayfasına göre bebek saçının çoğu, belki de tamamı ilk altı ayda dökülür ve yerini kalıcı saça bırakır. Yeni saçın rengi de dokusu da doğumdakinden farklı olabilir. Simsiyah saçla doğan bir bebeğin birkaç ay sonra kumral olması bu yüzden şaşırtıcı sayılmaz.
Değişim bebeklikle de bitmiyor. MedlinePlus, özellikle Avrupa kökenli insanlarda açık renkli saçın yaşla koyulaşabildiğini, sarışın çocukların ergenliğe geldiklerinde çoğu zaman daha koyu saçlı olduğunu yazıyor. Araştırmacılar bazı pigment proteinlerinin çocuk büyüdükçe, belki de ergenliğe yakın hormon değişimleriyle devreye girdiğini düşünüyor. Bu şimdilik araştırmacıların tahmini.
Bu konuda en çok hoşumuza giden şey, bebeklik fotoğraflarına yıllar sonra bakıp "bu sarı kafa sen miydin" denmesi. Sizin albümde de öyle bir kare vardır belki.
Kıvırcık ve düz saç nasıl geçiyor?
Saçın dokusu da büyük ölçüde kalıtsal, ama tek bir genle açıklanmıyor. Eski model şöyleydi: bir kıvırcık bir düz kopya alan çocuğun saçı dalgalı olur. The Tech Interactive'in genetik köşesi bu modelin fazla basit kaldığını söylüyor. Doku üzerinde birçok gen söz sahibi, bulunanların hiçbirinin etkisi büyük sayılmaz. Bu yüzden kıvırcık saçlı ebeveynlerin düz saçlı, düz saçlı ebeveynlerin kıvırcık saçlı çocuğu olabiliyor.
Avrupa kökenli üç Avustralya örneklemini inceleyen bir çalışma, Avrupa kökenli insanların yaklaşık yüzde 45'inin düz, yüzde 40'ının dalgalı, yüzde 15'inin kıvırcık saçlı olduğunu aktarıyor. Aynı çalışmanın öne çıkardığı TCHH geni, dokudaki farklılığın ancak yüzde 6 kadarını açıklıyor.
Genler toplumdan topluma da değişiyor. MedlinePlus Asya toplumlarında saç telinin kalınlığını EDAR ve FGFR2 genleriyle, Kuzey Avrupa kökenlilerde dokuyu TCHH ile ilişkilendiriyor. MedlinePlus başka toplumlarda da pek çok genin rol oynadığını tahmin ediyor ama ad vermiyor. Bu yazının kaynaklarında Türkiye'ye özgü bir veri yok.
Doku da zamanla değişebiliyor. MedlinePlus yaşın, hormonların ve bazı ilaçların saçın dokusunu ve kalınlığını değiştirebildiğini belirtiyor.
Saç rengi anneden mi babadan mı daha çok geçer?
Bu yazının kaynaklarından hiçbiri bir ebeveynin daha baskın çıktığını söylemiyor. Bebek, saç rengini etkileyen genlerin her birinden iki kopya taşır ve bunların biri anneden, biri babadan gelir. Hangi kopyaların denk geldiği her çocukta yeniden belirlenir. Kardeşlerin saç renginin birbirini tutmaması da bundan.
"Babanın geni kuvvetlidir" gibi sözler aile sofralarının vazgeçilmezi, ama bildiğimiz bir dayanağı yok. Tahmin yürütmek isterseniz yalnızca kendinize bakmayın. Kardeşlerinizin ve anne babalarınızın çocukluk fotoğrafları daha çok şey anlatır.
Bebish gibi bir uygulama ikinizin fotoğrafına bakıp eğlencesine bir portre çizebilir. Çizimdeki saç rengi bir tahmindir, genetik bir öngörü taşımaz. Yüz hatlarının kimden geldiğini merak ediyorsanız bebek kime çeker yazısına da göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- MedlinePlus Genetics, Is hair color determined by genetics?
- MedlinePlus Genetics, Is hair texture determined by genetics?
- Nature Communications, Genome-wide study of hair colour in UK Biobank explains most of the SNP heritability (Morgan ve ark., 2018)
- American Journal of Human Genetics, Common variants in the trichohyalin gene are associated with straight hair in Europeans (Medland ve ark., 2009)
- HealthyChildren.org (Amerikan Pediatri Akademisi), How Your Newborn Looks
- The Tech Interactive (Stanford at The Tech), How does curly hair work?
Bebişinizle şimdiden tanışın
Annenin ve babanın birer fotoğrafını, varsa ultrason görüntünüzü ekleyin. Bebish bebişinizin gerçekçi portresini çoğu zaman bir dakikadan kısa sürede çizsin.
Bebish'e göz atın