Bebek göz rengi hesaplama araçları anne babanın göz rengine bakıp bir olasılık söyler, ama bu olasılık kaba bir tahminden öteye geçmez. Göz rengini tek bir gen belirlemiyor. Bugüne kadarki en büyük genetik çalışma 61 ayrı genom bölgesi saydı. İki kahverengi gözlü ebeveynin mavi gözlü, iki mavi gözlü ebeveynin kahverengi gözlü bebeği olabiliyor.
İki kahverengi gözlü ebeveynden mavi gözlü bebek olur mu?
Evet, olur. Kahverengi gözlü bir insan, kendi gözünde görünmeyen açık renk varyantları taşıyabilir. İkiniz de taşıyorsanız ve ikiniz de bebeğe bu varyantları verirseniz mavi göz ortaya çıkabilir. Stanford Üniversitesi'yle birlikte yürütülen The Tech Interactive'in genetik köşesi bunu şöyle anlatıyor: mavi göz bir ailede kuşaklar boyu kahverenginin ardında saklı kalabilir ve iki taşıyıcı bir araya geldiğinde yeniden görünür.
Bunun eski ama somut bir kaydı var. Delaware Üniversitesi'nden John McDonald'ın derlediği aile çalışmalarında 1908 tarihli bir veri yer alıyor: ikisi de mavi gözlü olmayan ebeveynlerin 258 çocuğundan 18'i mavi gözlüydü. Yüz yılı aşkın bir veri bu. Bundan bugüne uygulanacak bir oran çıkmaz, ama böyle çocukların gerçekten doğduğunu gösterir.
Ters yönü de mümkün. MedlinePlus seyrek de olsa iki mavi gözlü ebeveynin kahverengi gözlü çocuğu olabildiğini yazıyor. McDonald'ın aktardığı 1918 tarihli bir çalışmada mavi gözlü çiftlerin 223 çocuğundan 26'sının gözü mavi değildi.
Büyükanne ve dedenin göz rengi etkiler mi?
Etkiler, çünkü sizin taşıdığınız ama gözünüzde görünmeyen varyantlar onlardan geliyor. Kahverengi gözlü bir annenin babası mavi gözlüyse, anne büyük olasılıkla açık renk varyantlarından taşıyordur ve bunları bebeğine aktarabilir. The Tech'in deyişiyle mavi göz bir soyağacında yüzlerce yıl saklı kalıp bir gün ansızın ortaya çıkabilir.
MedlinePlus da çocuğun göz renginin çoğu zaman anne babanın ve diğer akrabaların göz rengine bakılarak öngörülebildiğini, ama genetik çeşitliliğin bazen beklenmedik sonuçlar verdiğini yazıyor. Yalnızca anne babanın rengini soran bir tablo, ailede saklı duran varyantları göremez. Büyükanne ve dedeyi de soran bir araç tahmini biraz inceltebilir. Yine de aşağıda anlattığımız nedenle kesinleştiremez.
Kendi ailenize bakmak bu yüzden tablodan daha öğretici olabilir. Kardeşlerinizin, kuzenlerinizin gözleri ne renk? Ailede "nereden çıktı bu yeşil göz" denen biri var mı?
Göz rengini kaç gen belirliyor?
Tek bir sayı veremiyoruz, çünkü sayı araştırmalar büyüdükçe artıyor. MedlinePlus en büyük rolü 15. kromozomda yan yana duran OCA2 ve HERC2 genlerine veriyor ve daha küçük etkili sekiz gen daha sayıyor. McDonald'ın 2011 tarihli sayfası bu ikisinin yanında en az on genden söz ediyor.
2021'de yayımlanan ve yaklaşık 195 bin kişinin verisini kullanan çalışma ise 61 ayrı genom bölgesinde 124 bağımsız ilişki buldu. Bu bölgelerin 50'si daha önce bilinmiyordu. Bulunan bunca bölge bir arada, göz rengindeki farklılığın ancak yüzde 53 kadarını açıklayabiliyor. Geri kalanı hâlâ açıklanmış sayılmaz.
Bu genlerin çoğu melanin adlı pigmentin üretimi, taşınması ya da depolanmasıyla ilgili. Bu arada mavi gözde mavi bir pigment bulunmuyor. Melanin az olduğunda iristeki lifler ışığı saçıyor ve göz mavi görünüyor.
Hesaplama tabloları neden yalnızca kaba tahmin veriyor?
Çünkü tablolar göz rengini bir ya da iki gene indirger. The Tech'in 2023 tarihli yanıtı çoğu tahminin bu sadeleştirmeyle yapıldığını ve her ailede tutmadığını söylüyor. Aynı site, iki genli modeli anlatan eski yazısının başına 2021'de bir not düştü: bu bilgi artık güncel sayılmıyor, göz rengini çok sayıda gen etkiliyor.
İkinci sorun renk kutuları. Tablolar gözü kahverengi, yeşil ve mavi diye üçe ayırır. McDonald'ın aktardığına göre araştırmacılar bu ayrımı fazla basit buluyor. Göz rengini dokuz kategoriye bölen, hatta tonu ve doygunluğu sayıyla ölçen çalışmalar var. Ela bir göz ya da gözbebeğinin çevresi kahverengi halkalı mavi bir göz tabloda hangi kutuya girecek?
İnternette dolaşan yüzdeli tablolara burada yer vermedik. Bu yazının kaynaklarından hiçbiri gerçek ailelerde ölçülmüş böyle bir tablo vermiyor. Dolaşımdaki rakamlar iki genli modelin kâğıt üstündeki hesabına dayanıyor.
DNA'ya bakan araçlar bile ancak iki uçtaki renkte iddialı. Adli bilim için geliştirilen IrisPlex altı DNA noktasını kullanıyor ve 6.168 Hollandalıda yüzde 90'ın üzerinde doğruluk bildiriyor. Bu doğruluk yalnızca mavi ve kahverengi için geçerli. Hesaplama tabloları ise DNA'ya hiç bakmıyor.
Tabloya bakmak yine de bir şey söyler mi?
Genel eğilimi söyler. Koyu renk varyantları çoğunlukla baskındır, bu yüzden iki koyu gözlü ebeveynin bebeği büyük olasılıkla koyu gözlü olur. İki mavi gözlü ebeveynin bebeği de çoğu zaman mavi gözlüdür. Tablonun söyleyebildiği aşağı yukarı bu kadar.
Bizce sonucu bir bahis gibi görmek en doğrusu. Aile içinde tahmin yürütmek eğlenceli, ama çıkan yüzdeyi bir söz gibi taşımayın. Doğumdaki renk de son söz sayılmaz. Göz renginin ilk yıl içinde nasıl değiştiğini bebek göz rengi ne zaman belli olur yazısında anlattık.
Bebish gibi bir uygulama ikinizin fotoğrafından eğlencesine bir portre çizebilir. O portredeki göz rengi fotoğraflarınızdan gelen bir tahmindir ve genetik bir öngörü taşımaz.
Kaynaklar
- MedlinePlus Genetics, Is eye color determined by genetics?
- The Tech Interactive (Stanford at The Tech), Is it possible to predict what color eyes my child will have?
- The Tech Interactive (Stanford at The Tech), How can two brown-eyed parents have blue-eyed children?
- University of Delaware, John H. McDonald, Myths of Human Genetics, Eye Color
- Science Advances, Genome-wide association study in almost 195,000 individuals identifies 50 previously unidentified genetic loci for eye color (Simcoe ve ark., 2021)
- Forensic Science International Genetics, IrisPlex (Walsh ve ark., 2011)
Bebişinizle şimdiden tanışın
Annenin ve babanın birer fotoğrafını, varsa ultrason görüntünüzü ekleyin. Bebish bebişinizin gerçekçi portresini çoğu zaman bir dakikadan kısa sürede çizsin.
Bebish'e göz atın